Hayal kurmak ne zaman normal zihinsel mola olmaktan çıkıp gündelik hayatı aksatan kontrolsüz döngüye dönüşür, saatlerce süren senaryolar kişiyi okuldan, işten, ilişkilerden ve sorumluluklardan uzaklaştırıyorsa neye dikkat etmek gerekir? “Uyumsuz hayal kurma” adıyla anılan maladaptive daydreaming, henüz DSM ya da ICD gibi resmi tanı kılavuzlarında yer almıyor. Buna rağmen akademik çalışmalarda, kişinin yoğun ve canlı fantezi dünyalarına dalması, bunu durdurmakta zorlanması, sosyal yaşam, eğitim ya da meslek hayatında aksama yaşamasıyla tanımlanan klinik açıdan dikkat çeken tablo olarak ele alınıyor. Araştırmalarda genel toplumda görülme oranı için yüzde 2,5 düzeyinde veriler aktarılıyor.
Uyumsuz Hayal Kurma Nedir?
Gündelik hayal kurma, zihnin kısa süreli uzaklaşması, gelecek planı yapması ya da yaratıcılığı besleyen düşünce akışı olarak görülebilir. Harvard araştırmacıları Matthew Killingsworth ve Daniel Gilbert’in Science dergisinde yayımlanan çalışmasına göre insanlar uyanık kaldıkları sürenin yüzde 46,9’unda o an yaptıkları işten farklı şeyler düşünebiliyor. Bu durum tek başına hastalık anlamına gelmiyor.
Uyumsuz hayal kurmada ise tablo değişiyor. Eli Somer ve çalışma arkadaşlarının önerdiği tanı ölçütlerinde bu durum; saatler sürebilen, çok canlı, ayrıntılı karakter ve olay örgüleri içeren, kişinin durdurmakta güçlük çektiği, gerçek yaşam görevlerini aksatan fantezi etkinliği olarak anlatılıyor. Çalışmalarda müzik, ileri geri yürüme, sallanma ya da tekrarlı hareketlerin bu süreci başlatabildiği veya sürdürebildiği bilgisi yer alıyor.
Hangi Belirtiler Dikkate Alınmalı?
Kişi hayal kurmayı bırakmak istediği halde bırakamıyorsa, okul ya da iş performansı düşüyorsa, sosyal ilişkiler geri plana itiliyorsa, günün önemli kısmı zihindeki senaryolara ayrılıyorsa ve bu durum suçluluk, sıkıntı ya da işlev kaybı doğuruyorsa uzman desteği alınması gerekiyor. British Journal of Psychiatry’de yayımlanan değerlendirmede maladaptive daydreaming, yoğun ve canlı fantezilerle gerçek yaşam işlevlerinin zarar görmesi üzerinden tanımlanıyor.
Araştırmalarda bu tablonun travma, dissosiyatif belirtiler, dikkat sorunları, takıntılı düşünceler, kaygı ve depresyonla birlikte görülebildiği aktarılıyor. Colin Ross ve arkadaşlarının çalışmasında uyumsuz hayal kurmanın saatler süren iç dünya, karmaşık karakterler ve ayrıntılı olay örgüleriyle ilişkili olduğu belirtiliyor. Ancak bu bulgular, kişinin kendi kendine tanı koyması için değil, ruh sağlığı uzmanına başvuru gerekliliğini anlaması için yol gösterici kabul edilmeli.
Tedavi konusunda standart ve resmi kılavuzlar henüz oluşmuş değil. Bunun nedeni, uyumsuz hayal kurmanın DSM ve ICD’de ayrı tanı başlığı olarak yer almaması. Buna karşın araştırmacılar, psikoterapiyle tetikleyicilerin tanınması, hayal kurma süresinin izlenmesi, gerçek yaşam hedeflerinin güçlendirilmesi ve kişiye kontrol becerisi kazandırılması üzerine çalışıldığını aktarıyor. Amaç hayal gücünü ortadan kaldırmak değil, kişinin yaşamını yönetme becerisini geri kazanmasına yardımcı olmak.