Yaklaşık bir yüzyıldır, dünyanın birçok ülkesinde çalışma saatleri genellikle 8 saat olarak belirlenmiştir. Türkiye'de İş Kanunu'na göre, genel çalışma süresi haftada 45 saat olarak belirlenmişken, memurlar için haftalık çalışma süresi 40 saattir. Bu düzenlemeler, iş dünyasında standart çalışma saatlerini belirleme ve çalışanların iş ve yaşam dengesini koruma amacını taşımaktadır.
Sabah'tan Hazal Ateş'in haberine göre; Bu saatlerin üzerinde çalışılması "Fazla çalışma"ya giriyor. Pandemi sonrası esnek ve uzaktan çalışma yöntemlerinin yaygınlaşması nedeniyle çalışma saatleri sürelerinin azaltılması dâhil farklı formüller üzerinde duruluyor.
Çalışma sürelerinin düzenlenmesi, İş Kanunu'na ilişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Bu düzenlemeler, teknolojik değişimler ve birim verimliliğindeki artış gibi faktörleri göz önünde bulundurarak yapılır. Meclis, bu kapsamda çalışma sürelerinin gözden geçirilmesini ve yeniden belirlenmesini ele almak üzere gündemine almıştır. Bu süreçte, iş dünyasındaki değişimlere adapte olmak, çalışanların haklarına uygun çözümler üretmek ve iş yaşamını daha etkin kılmak amacıyla yapılan düzenlemeler, iş dünyasında adil ve sürdürülebilir bir çalışma ortamı sağlamayı hedeflemektedir.
Meclis Araştırma Hizmetleri Başkanlığı'nın incelemesine göre, çalışma saatlerinde tarihsel olarak bir azalma eğilimi gözlemlenmektedir. Araştırmada, çalışma sürelerinin düzenlenmesine yönelik çabaların amacının, uzun çalışma sürelerine engel olunarak iş gücünün korunması ve böylece halk sağlığı, verimliğe katkı sağlamak ve ailelere daha uzun zaman ayırma olduğu belirtiliyor.
Haftalık Çalışma Süresi Ve Gece Vardiyasının Sınırı Nedir?
Haftada en fazla 45 saat çalışma hakkı yasal olarak tanınmıştır. Bu süre, iş sözleşmesi veya işyeri politikalarına göre, genellikle haftada 5 gün, her gün 9 saat şeklinde eşit olarak dağıtılabilir. Ancak, işveren ve işçi arasında anlaşmaya varılarak, günlük çalışma süresi 11 saati geçmeyecek şekilde farklı bir dağılım da belirlenebilir. İşçi ve işveren arasında daha düşük bir çalışma süresi de kararlaştırılabilir.
Meclis araştırmasında, Türkiye, Fransa, Almanya, İngiltere, İsveç gibi birçok ülkedeki çalışma uygulamaları incelendi. Fransa'da yasal haftalık çalışma süresi 35 saat olarak belirlenmişken, Belçika ve Avustralya'da bu süre 38 saattir. İsveç'te ise yasal haftalık çalışma süresi 40 saattir. İngiltere'de ise fazla mesai dahil haftalık çalışma süresi 48 saati aşamamaktadır.
Dava Durumunda Fazla Çalışma İspat Yükümlülüğü Kimde Olur?
Çalışanın fazla mesaiye kaldığını ispatlamak için kullanılabilecek belgeler arasında, çalışanın imzasını taşıyan bordro, giriş-çıkış belgeleri ve işyeri kayıtları yer almaktadır. Bu belgeler, fazla mesai yapılmasını gösterme konusunda önemli deliller olabilir.
Fakat bazen fazla çalışma yazılı olarak belgelenemeyebilir. Bu durumda, tanıkların ifadeleri kullanılabilir. Tanıklar, çalışanın fazla mesai yaptığına dair gözlemlerini yazılı olarak beyan edebilirler. Bu tanıklıklar, mahkemede delil olarak kullanılabilir.
Unutulmaması gereken bir diğer önemli nokta, fazla çalışma alacaklarının yasal bir zaman sınırlaması bulunmasıdır. Bu zaman sınırlaması genellikle beş yıldır. Yani, fazla mesai alacakları için dava açmak isteyen bir kişi, bu hakkını kullanmak için işten ayrılma tarihinden itibaren beş yıl içinde harekete geçmelidir. Aksi takdirde, yasal haklarını kullanma hakkını kaybedebilir.
Çalışanın fazla mesaiye kaldığını ispatlamak için imzalı bordro, giriş-çıkış belgeleri, işyeri kayıtları ve tanıklık ifadeleri gibi belgeleri kullanmak önemlidir. Ancak, zaman sınırlamalarına dikkat edilmesi ve gerekirse hukuki destek alınması da gerekebilir.
Para Yerine İzin Kullanma İmkanı: Fazla Mesai Karşılığında İzin Hakkı
İş Kanunu'na göre, işveren, çalışanlarına tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullanma zorunluluğu getiremez. Çalışanlar, isterlerse yaptıkları günlük çalışma sürelerindeki çalışmalar için zamlı ücret talep edebilir veya serbest zaman kullanabilirler. Fazla çalışılan her bir saat için, çalışanlar 1.5 saatlik serbest zaman kullanma hakkına sahiptirler. Ancak bu hak kullanımı için yazılı başvuru yapma zorunluluğu bulunmaktadır.
Mesaide geçirilen süreler genellikle hesaplanan günlük çalışma süresine dahil edilmez. Örneğin, 08:00-20:00 saatleri arasında çalışıldığında ve günde toplam 1.5 saat ara dinlenme kullanıldığında, günlük çalışma süresi 12 saat değil, 10.5 saat olarak hesaplanır. İş Kanunu'na göre, işveren istediği takdirde ara dinlenme süresini yarım saatten uzatabilir. Ancak, günde 7.5 saatten fazla çalışan bir çalışanın ara dinlenme süresinin en az bir saat olması gerekmektedir.
Çalışma süreleri uluslararası sözleşmeler çerçevesinde düzenlenmiş olsa da, ülkeler arasında ulusal mevzuat farklılıkları bulunmaktadır. Bu bağlamda, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, sosyal güvenlik mevzuatını modern esnek çalışma modellerine uyumlu hale getirmek adına çalışmalar yürütmektedir.
Uzaktan, kısmi zamanlı ve geçici süreli çalışmalarla iş dünyasının ihtiyaçları ve iş-özel yaşam dengesini gözetmek amacıyla hızlı ve etkili mevzuat düzenlemeleri hayata geçirilecektir. Bu çerçevede, bazı ülkelerdeki çalışma saatlerinin kısaltılması ve çeşitli çalışma modelleriyle ilgili deneyimler titizlikle incelenmektedir. Bu adımlar, çalışanların daha esnek bir çalışma ortamında verimli olmalarını sağlamak ve iş-yaşam dengeini iyileştirmek adına atılmaktadır.
Portekiz ve Danimarka'da, İspanya'da 250'den az çalışan şirketlerde 4 günlük çalışma haftası uygulanmaya başlandı. Bu değişikliğin, çalışma sürelerinin sınırlanmasının ekonomik, sosyal ve teknik bir zorunluluk olduğu ve bu konunun tarafların iradesine bırakılamayacağı konusundaki bir gereklilik olduğu ifade ediliyor.
Her bir saatlik ücret, normal çalışma brüt ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde 50 artırılarak ödenmektedir. Fazla çalışma ücreti, aynı zamanda kıdem tazminatına dahil edilmektedir. İş Kanunu'na göre, fazla çalışma için çalışanın onayı gerekmektedir.
Personel, önceden verdiği onayı 30 gün öncesinden bildirerek, fazla çalışma yapmak istememekte serbesttir. Ancak, bir yıl içinde toplam fazla çalışma süresi 270 saati geçemez. Yüksek Yargı kararına göre, bu süreyi aşan fazla çalışma için çalışana ücret ödenmesi zorunludur.
